Αποκαλυπτική επιστολή στην Κομισιόν από τη Δυτική Μακεδονία: Άφαντα τα δισεκατομμύρια για τη Δίκαιη Μετάβαση
Το κυβερνητικό πρόγραμμα απολιγνιτοποίησης και δίκαιης μετάβασης για την πολύπαθη Δυτική Μακεδονία απέτυχε καθώς από τη συνολική δημόσια χρηματοδότηση ύψους 1,61 δισ. ευρώ, μόλις το 9,36%, δηλαδή, 151 εκατομμύρια ευρώ, είναι δαπάνες προς πιστοποίηση.
Τα σοκαριστικά στοιχεία για την αποτυχία του προγράμματος δίκαιης μετάβασης για τη Δυτική Μακεδονία, αποκαλύπτουν με κοινή επιστολή τους προς την Κομισιόν το Οικονομικό Επιμελητήριο Δυτικής Μακεδονίας, το ΤΕΕ Δυτικής Μακεδονίας και το ΓΕΩΤΕΕ Δυτικής Μακεδονίας.
Η επιστολή που εστάλη στο Γραφείο του Επιτρόπου Συνοχής και Μεταρρυθμίσεων, τη Γενική Διεύθυνση Περιφερειακής και Αστικής Πολιτικής (DG REGIO), το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την Επιτροπή των Περιφερειών και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ), περιγράφει με τα μελανότερα των χρωμάτων τις προσδοκίες που διαψεύστηκαν για μια περιοχή της χώρας που ασφυκτιά. Για μια περιοχή που βρίσκεται αντιμέτωπη με μια καθολική υποχώρηση των αναπτυξιακών της μεγεθών, η οποία αποτυπώνεται ανάγλυφα σε μια σειρά από κρίσιμους δείκτες που απειλούν άμεσα την κοινωνική και παραγωγική της συνοχή.
Όπως επισημαίνουν στην κοινή επιστολή τους τα Επιστημονικά Επιμελητήρια της Δυτικής Μακεδονίας, «παρά την κινητοποίηση σημαντικών ευρωπαϊκών και εθνικών πόρων στο πλαίσιο του Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης και του Ειδικού Προγράμματος ΔΑΜ, η αποτίμηση της μέχρι σήμερα πορείας αναδεικνύει ένα διαρκώς διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ των αρχικών προσδοκιών και των απτών αποτελεσμάτων».Συγκεκριμένα:
– Το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΠΔΑΜ), το οποίο παρουσιάστηκε ήδη από το 2019 ως το βασικό χρηματοδοτικό εργαλείο στήριξης της περιοχής, αδυνατεί από μόνο του να αναστρέψει τις βαθιές οικονομικές, παραγωγικές και δημογραφικές επιπτώσεις της απολιγνιτοποίησης.
– Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία προόδου του Προγράμματος, επί συνολικής δημόσιας χρηματοδότησης ύψους 1,61 δισ. ευρώ, οι νομικές δεσμεύσεις ανέρχονται στο 45,1% και οι δαπάνες προς πιστοποίηση μόλις στο 9,36% του προϋπολογισμού.
-Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι η υλοποίηση του Προγράμματος βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο ως προς το πραγματικό οικονομικό της αποτύπωμα (ρυθμοί πραγματικής απορρόφησης) και δεν έχει μέχρι σήμερα μεταφραστεί σε αναπτυξιακά αποτελέσματα αντίστοιχα του μεγέθους των απωλειών που ήδη καταγράφονται στην περιοχή.
Τα Επιστημονικά Επιμελητήρια της Δυτικής Μακεδονίας και η τοπική κοινωνία δεν αντιτίθενται αόριστα και γενικά στην πράσινη μετάβαση και τον ενεργειακό μετασχηματισμό, επισημαίνεται στην επιστολή προς την Κομισιόν και σημειώνεται ότι: «Είμαστε κατηγορηματικά αντίθετοι σε μια μετάβαση που υλοποιείται με τρόπο άδικο και καταστροφικό για τον τόπο μας, μετατρέποντας μια περιβαλλοντική αναβάθμιση σε κοινωνική και οικονομική ισοπέδωση της περιοχής».
Οι αδύναμοι κρίκοι του προγράμματος
Σύμφωνα με τα Επιστημονικά Επιμελητήρια της Δυτικής Μακεδονίας, διαπιστώνεται μια σοβαρή δομική στρέβλωση, καθώς σημαντικό μέρος των διαθέσιμων πόρων εγκλωβίζεται σε δράσεις κατάρτισης, συμβουλευτικής, απασχόλησης, τεχνικής βοήθειας και λοιπές υποστηρικτικές παρεμβάσεις.
Από την έρευνα των Επιμελητηρίων προκύπτει ότι η συντριπτική πλειονότητα των ενταγμένων επιχειρηματικών σχεδίων αφορά αποκλειστικά πολύ μικρές και μικρές επιχειρήσεις, ενώ οι μεγάλες παραγωγικές επενδύσεις παραμένουν εξαιρετικά περιορισμένες. «Αντίθετα, οι καθοριστικές παρεμβάσεις που αφορούν την εγκατάσταση νέων παραγωγικών δραστηριοτήτων μεγάλης κλίμακας, οι οποίες θα μπορούσαν να δημιουργήσουν σταθερή βάση απασχόλησης, παραμένουν δραματικά περιορισμένες», επισημαίνεται στην επιστολή προς την Κομισιόν.
Τα δυστοπικά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ
Τα διαθέσιμα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ αποτυπώνουν με απόλυτη σαφήνεια τη διαρθρωτική επιδείνωση που καταγράφεται στη Δυτική Μακεδονία κατά την περίοδο της μετάβασης. Συγκεκριμένα:
– Ο πληθυσμός της Περιφέρειας καταγράφει μείωση της τάξης του -10,3% την περίοδο 2016–2025, από 271 χιλ. σε 243 χιλ. κατοίκους, γεγονός που αποτυπώνει μια συνεχή δημογραφική συρρίκνωση χωρίς ενδείξεις αντιστροφής της τάσης.
– Η πληθυσμιακή πυκνότητα μειώνεται κατά -10,4% την περίοδο 2015–2024, με αποτέλεσμα η Δυτική Μακεδονία να αποτελεί πλέον την πιο αραιοκατοικημένη Περιφέρεια της χώρας και μία από τις πιο αραιοκατοικημένες περιοχές της Ευρώπης.
– Η ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού παρουσιάζει έντονη γήρανση, καθώς η μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα είναι πλέον οι ηλικίες άνω των 75 ετών, γεγονός που αναδεικνύει τη δημογραφική αποδυνάμωση και τη χαμηλή ανανέωση του πληθυσμού.
– Το εργατικό δυναμικό μειώνεται κατά -8,4% την περίοδο 2016–2022,αντανακλώντας τη συρρίκνωση του ενεργού παραγωγικού πληθυσμού και τη συνεχή απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου.
Το ποσοστό ανεργίας παραμένει στο 15,3% το 2025, έναντι 8,9% του εθνικού μέσου όρου, διατηρώντας τη Δυτική Μακεδονία στην υψηλότερη θέση ανεργίας πανελλαδικά, ενώ την περίοδο 2024–2025 καταγράφεται αύξηση, σε αντίθεση με τη μείωση σε εθνικό επίπεδο.
– Η Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία της Περιφέρειας (ΑΠΑ) μειώνεται κατά -21,8% την περίοδο 2015–2023, όταν σε εθνικό επίπεδο καταγράφεται αύξηση +26,2%, γεγονός που αναδεικνύει έντονη απόκλιση από την εθνική αναπτυξιακή πορεία.
– Η συμμετοχή της Περιφέρειας στην εθνική ΑΠΑ υποχωρεί από 2,7% το 2015 σε 1,8% το 2023, αποτυπώνοντας τη σταδιακή αποδυνάμωση της συμβολής της Δυτικής Μακεδονίας στην εθνική οικονομία.
-Η ΑΠΑ ανά εργαζόμενο μειώνεται κατά -9,8%, από 46,57 χιλ. ευρώ σε 37,33 χιλ. ευρώ, γεγονός που αντανακλά μείωση παραγωγικότητας και οικονομικής απόδοσης της εργασίας στην περιοχή.
– Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ μειώνεται κατά -9,6% την περίοδο 2015–2023, όταν στο σύνολο της χώρας καταγράφεται αύξηση +31,4%, καθιστώντας τη Δυτική Μακεδονία τη μοναδική Περιφέρεια με τόσο έντονα αρνητική μεταβολή.
Τα στοιχεία αυτά αποτυπώνουν ανάγλυφα μια συνεχή αποδυνάμωση του παραγωγικού και κοινωνικού ιστού της περιοχής κατά την περίοδο εφαρμογής της μετάβασης. Βιώνουμε μια σοβαρή αναπτυξιακή στρέβλωση, καθώς σημαντικό μέρος των παρεμβάσεων εξακολουθεί να εξαντλείται σε υποστηρικτικές δράσεις, ενώ, παρά τις επανειλημμένες υποσχέσεις, οι μεγάλες παραγωγικές υποδομές και οι εμβληματικές βιομηχανικές επενδύσεις απουσιάζουν παντελώς από την περιοχή μας, επισημαίνουν προς την Κομισιόν τα Επιστημονικά Επιμελητήρια της Δυτικής Μακεδονίας.
Οι οκτώ προτάσεις των Επιμελητηρίων
Στην επιστολή τους προς την Κομισιόν τα Επιστημονικά Επιμελητήρια Δυτικής Μακεδονίας διατυπώνουν ένα ενιαίο πλαίσιο θέσεων και διεκδικήσεων, με στόχο την άμεση επανατοποθέτηση της Δίκαιης Μετάβασης στη βάση μετρήσιμων αποτελεσμάτων, της κοινωνικής συνοχής και της ουσιαστικής παραγωγικής ανασυγκρότησης. Συγκεκριμένα, προτείνουν τις εξής παρεμβάσεις:
1. Αξιολόγηση της Δίκαιης Μετάβασης στη Δυτική Μακεδονία, με πλήρη αποτίμηση κοινωνικών, οικονομικών και δημογραφικών δεικτών, η οποία δεν θα εξαντλείται στους ρυθμούς απορρόφησης πόρων αλλά θα εστιάζει κυρίως στον αντίκτυπο στην πραγματική οικονομία (θέσεις εργασίας, εισόδημα, τοπική προστιθέμενη αξία, δημογραφικές εξελίξεις).
2. Σύνδεση των χρηματοδοτήσεων με μόνιμες, βιώσιμες και ποιοτικές θέσεις εργασίας. Αναθεώρηση των κανόνων του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης (JTF), ώστε κάθε επιδότηση να συνδέεται υποχρεωτικά με δεσμεύσεις για τη δημιουργία σταθερών θέσεων εργασίας, την εξασφάλιση ποιοτικής απασχόλησης και τη συγκράτηση του πληθυσμού στην περιοχή.
3. Θεσμοθέτηση Ευρωπαϊκής Ρήτρας Κοινωνικού και Δημογραφικού Αντικτύπου. Ενσωμάτωση υποχρεωτικής ρήτρας για όλες τις χρηματοδοτήσεις της Μετάβασης, με δεσμευτικούς δείκτες απόδοσης. Οι ευρωπαϊκοί και εθνικοί μηχανισμοί να επαληθεύουν αυστηρά ότι οι επιδοτούμενες θέσεις εργασίας είναι αορίστου χρόνου, δίκαια αμειβόμενες και καλυπτόμενες από συλλογικές συμβάσεις, προβλέποντας ρήτρες αναπροσαρμογής ή επιστροφής των πόρων (clawback) σε περίπτωση αποτυχίας επίτευξης των στόχων.
4. Στοχευμένη ενίσχυση μεγάλων επενδύσεων και διασύνδεση των ΜμΕ. Απόλυτη προτεραιοποίηση και παροχή ισχυρών κινήτρων, συμπεριλαμβανομένων ειδικών φορολογικών ελαφρύνσεων, αναπτυξιακών κινήτρων και επιδότησης ασφαλιστικών εισφορών μέσω ειδικών ευρωπαϊκών καθεστώτων κρατικών ενισχύσεων, για παραγωγικές επενδύσεις στη βιομηχανική ανασυγκρότηση, τη μεταποίηση και τις τεχνολογίες ενέργειας. Η ενίσχυση των τοπικών ΜμΕ πρέπει να συνδεθεί ρητά με αυτές τις μεγάλες επενδύσεις, λειτουργώντας ως τοπικοί προμηθευτές σε ολοκληρωμένες αλυσίδες αξίας, ώστε να σταματήσει η αναποτελεσματική οριζόντια διασπορά μικρών κονδυλίων.
5. Έκτακτη χρηματοδότηση του Πρωτογενούς Τομέα και της Αγροδιατροφής από τους πόρους της ΚΑΠ. Αξιοποίηση των αποκατεστημένων λιγνιτικών εκτάσεων για τη δημιουργία σύγχρονων αγροδιατροφικών υποδομών, με χρηματοδότηση έργων που συνδέουν την τοπική αγροτική παραγωγή με τη μεταποίηση, την τυποποίηση, την έρευνα και τις εξαγωγές, εξασφαλίζοντας μόνιμες θέσεις εργασίας στην ύπαιθρο. Πρόσθετοι πόροι από το εθνικό πακέτο της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, να δεσμευτούν αποκλειστικά για την παραγωγική ανασυγκρότηση του αγροδιατροφικού τομέα της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας.
6. Υποχρεωτική τοπική ανταποδοτικότητα των μεγάλων επενδύσεων. Διασφάλιση ότι όλες οι ενεργειακές και βιομηχανικές επενδύσεις που υλοποιούνται στην περιοχή θα συνοδεύονται από υποχρεωτική τοπική ανταποδοτικότητα, τη δεσμευτική συμμετοχή της τοπικής οικονομικής αλυσίδας και σαφές, μετρήσιμο κοινωνικοοικονομικό αποτύπωμα για τους πολίτες της Δυτικής Μακεδονίας.
7. Επανασχεδιασμός της φάσης μετάβασης μετά το 2027, με βάση τα πραγματικά αποτελέσματα της πρώτης περιόδου εφαρμογής και όχι μόνο βάσει θεωρητικών αρχικών σχεδιασμών. Δεδομένου ότι στην επόμενη προγραμματική περίοδο τα ευρωπαϊκά ταμεία ενοποιούνται και δεν θα υφίσταται πλέον αυτόνομο, ξεχωριστό Πρόγραμμα ΔΑΜ (ΠΔΑΜ), διεκδικούμε την πλήρη και διακριτή ένταξη των ειδικών αναγκών της Δυτικής Μακεδονίας στα επικείμενα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης (NRPP), τα οποία θα αποτελέσουν το ενοποιημένο πλαίσιο της επόμενης προγραμματικής περιόδου.
Θεωρούμε εκ των ων ουκ άνευ να προβλεφθεί ρητή ρήτρα εξασφάλισης και «κλειδώματος» συγκεκριμένων κονδυλίων (earmarked funding) εντός του NRPP, αποκλειστικά για τη συνέχιση και ολοκλήρωση της δίκαιης μετάβασης της περιοχής μας, διασφαλίζοντας τη σταθερότητα και τις προβλεπόμενες ροές χρηματοδότησης
8. Άμεση μεταφορά και εγκατάσταση στη Δυτική Μακεδονία των βασικών διοικητικών, τεχνικών και υποστηρικτικών δομών που συνδέονται με τη Δίκαιη Μετάβαση, όπως η Ειδική Υπηρεσία Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης (ΕΥΔΑΜ) και η ΜΕΤΑΒΑΣΗ Α.Ε. Η χωροθέτηση των συγκεκριμένων δομών εκτός της περιοχής εφαρμογής της μετάβασης αντιβαίνει πλήρως στη φιλοσοφία της χωρικής δικαιοσύνης που οφείλει να τη διέπει.
Στην επιστολή τους τα Επιστημονικά Επιμελητήρια της Δυτικής Μακεδονίας επισημαίνουν ότι ο χρόνος των θεωρητικών σχεδιασμών, των υποσχέσεων και των γραφειοκρατικών καθυστερήσεων έχει εξαντληθεί προ πολλού. Αν δεν υπάρξει τώρα, μια άμεση, αποφασιστική και καθολική ενεργοποίηση όλων των ευρωπαϊκών και εθνικών μηχανισμών, η καταστροφή του κοινωνικού και παραγωγικού ιστού της περιοχής μας θα καταστεί μη αναστρέψιμη. «Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Ελληνική Πολιτεία οφείλουν να αναλάβουν τις ιστορικές τους ευθύνες πριν να είναι πολύ αργά για τον τόπο μας».
topontiki.gr
