Δημογραφικό αδιέξοδο στην Κοζάνη

Σε τροχιά έντονης δημογραφικής συρρίκνωσης βρίσκεται η Δυτική Μακεδονία και ειδικότερα η Κοζάνη τις τελευταίες δεκαετίες, με τα στοιχεία να αποτυπώνουν μια αδιάκοπη υποχώρηση των γεννήσεων και μια παράλληλη μετατόπιση της ηλικίας τεκνοποίησης προς τα πάνω. Τα ευρήματα της έρευνας που διεξήγαγε ο ομότιμος καθηγητής Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και διευθυντής του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), Βύρωνας Κοτζαμάνης, αποκαλύπτουν τη σοβαρότητα της κατάστασης στην περιοχή.

Κατακόρυφη πτώση της γονιμότητας και τοπικές ιδιαιτερότητες

Η σύγκριση των αριθμών αναδεικνύει το μέγεθος της μεταβολής σε εθνικό αλλά και περιφερειακό επίπεδο. Ενώ τη διετία 1979-1980 καταγράφονταν πανελλαδικά κατά μέσο όρο 148 χιλιάδες γεννήσεις ετησίως, τη διετία 2024-2025 ο αριθμός αυτός συρρικνώθηκε στις 67 χιλιάδες. Την ίδια στιγμή, η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού αυξήθηκε κατά σχεδόν έξι έτη, ανεβαίνοντας από τα 26,2 στα 32,2 έτη.

Η τάση αυτή τροφοδοτείται από τη μείωση του μέσου αριθμού παιδιών ανά γυναίκα:

• Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ’50 απέκτησαν κατά μέσο όρο 2 παιδιά.

• Αντίθετα, όσες γεννήθηκαν γύρω στο 1985 αποκτούν λιγότερα από 1,5 παιδιά.

• Ο συνολικός δείκτης γονιμότητας υποχώρησε από τα 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες (1979-1980) στα 1.240 παιδιά (2024-2025).

Παράλληλα, κομβικός παράγοντας στην πτώση των γεννήσεων υπήρξε η μείωση του γυναικείου πληθυσμού αναπαραγωγικής ηλικίας (25-44 ετών) εξαιτίας της εισόδου μικρότερων ηλικιακά γενεών αλλά και της έντονης μεταναστευτικής εκροής από την περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας, ιδιαίτερα κατά τα χρόνια της οικονομικής κρίσης και της απολιγνιτοποίησης.

Η ανατροπή του φυσικού ισοζυγίου και η περίπτωση της Κοζάνης

Η μεταβολή αυτή οδήγησε στην πλήρη ανατροπή της αναλογίας γεννήσεων και θανάτων σε πανελλαδικό επίπεδο, με το φυσικό ισοζύγιο να καθίσταται αρνητικό μετά το 2010, μια συνθήκη που επηρεάζει άμεσα και την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας:

• 2011–2020: Έλλειμμα 267 χιλιάδων σε πανελλαδική κλίμακα (οι θάνατοι ξεπέρασαν τις γεννήσεις).

• 2021–2025: Εκτίναξη του ελλείμματος στις 290 χιλιάδες.

Ενώ το 2009 αναλογούσαν 92 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις, το 2024 η αναλογία αυτή διαμορφώθηκε στους 184 θανάτους ανά 100 γεννήσεις πανελλαδικά, με τους δείκτες στις ορεινές και ημιόρεινες περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας να κινούνται σε ακόμη πιο πιεστικά επίπεδα.

Περιφερειακές ανισότητες και η θέση της Δυτικής Μακεδονίας

Η δημογραφική υποχώρηση δεν εκδηλώνεται ισόποσα σε ολόκληρη την επικράτεια. Την περίοδο 2009-2024, ενώ πανελλαδικά οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά 42%, σε έξι ηπειρωτικούς νομούς (Θεσπρωτία, Γρεβενά, Φθιώτιδα, Κοζάνη, Ευρυτανία και Φλώρινα) η πτώση ξεπέρασε το 50%, κατατάσσοντας την περιοχή στις ζώνες υψηλού κινδύνου. Αντίθετα, σε νησιωτικές περιοχές όπως οι Κυκλάδες και η Ζάκυνθος, η μείωση συγκρατήθηκε υπό του 15%.

Τι αναμένεται στο μέλλον

Σύμφωνα με τον κ. Κοτζαμάνη, η υποχώρηση των γεννήσεων την τελευταία δεκαπενταετία (-42%) ήταν σημαντικά οξύτερη από εκείνη της δεκαετίας του ’80 (-31%).

Τα δημογραφικά μοντέλα προειδοποιούν για μια νέα περίοδο αισθητής κάμψης των γεννήσεων (της τάξης του -15%) μεταξύ των ετών 2045 και 2060. Η εξέλιξη αυτή αποδίδεται στο γεγονός ότι κατά το συγκεκριμένο διάστημα θα εισέλθουν στην αναπαραγωγική ηλικία οι γεννηθέντες της περιόδου 2010-2029, μια πληθυσμιακή ομάδα που υπολείπεται σημαντικά σε σύγκριση με τις προηγούμενες δεκαετίες, θέτοντας προκλήσεις για τη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών στην Κοζάνη και την ευρύτερη Δυτική Μακεδονία.

Στυλιανή Δερμιτζάκη